Ανατρεπτικότητα σε άλλες εποχές. (1)

Posted on Ιουνίου 12, 2011

3


(Αυτό είναι το πρώτο κείμενο , σε μια σειρά κειμένων που θα προβάλλουν -μία κάθε φορά- προσωπικότητες, που με τη ζωή ή το έργο τους υιοθέτησαν πρωτοπόρα ή ανατρεπτική και «αντικοινωνική» δράση, σε περασμένους αιώνες. Η δράση τους θα αφορά το χώρο της λογοτεχνίας, χωρίς βέβαια να προσκολλάται σε αυτόν. Κάτι τέτοιο θα ήταν εξαιρετικά στείρο. Οι πραγματικοί καλλιτέχνες και διανοούμενοι πάντα είχαν σημείο αναφοράς τους την κοινωνία.)

Το γεγονός ότι την ιστορία, την αρχαία ιστορία, την έχουν καπηλευθεί αρχαιόπληκτοι, προγονόπληκτοι και λοιποί φανατικοί της ημιμάθειας, λαϊκιστές πολιτικοί και τηλεβιβλιοπώλες ,έχει οδηγήσει τον αναγνώστη ένα ιστορικό κείμενο, μια αναφορά σε περασμένους ιστορικούς χρόνους να του θυμίζει την αποφορά της συντήρησης.

Πραγματικά κρίμα, γιατί τίποτα δε έχει μόνο μια όψη και στην αρχαιότητα και στο Μεσαίωνα υπάρχουν τύποι , που μπορεί να μην είναι καθολικά πρότυπα για την κοινωνία μας, είχαν ωστόσο ριζική ρήξη με το σύστημα της εποχής τους (αισθητικό, κοινωνικό, πολιτικό) ή προσέφεραν νέες οπτικές και ιδέες , πολύ χρήσιμα παραδείγματα για το παρόν. Μπορεί ανάλογες συμπεριφορές, σαν αυτές στις οποίες θα αναφερθούμε παρακάτω να θεωρούνται ανήθικες ή απορριπτέες σήμερα. Άλλες ήταν προϊόν διάνοιας και άλλες μιας ασίγαστης θέλησης για γνώση και κατά συνέπεια ελευθερία.Ήταν όλες , όμως, δράσεις ανατρεπτικές που προξένησαν , κάποιες φορές, σκληρή κριτική στο πρόσωπο του εκάστοτε καινοτόμου και κάποιες φορές απέσπασαν τον έπαινο και την αναγνώριση.

Για την κριτική αυτών των προσωπικοτήτων πρέπει πάντα να λαμβάνεται υπόψη η εποχή στην οποία έδρασαν, ο κόπος και η διάνοια που αφιέρωσαν στο έργο τους.

Καμία ιστορική εποχή δεν στερείται τέτοιων παραδειγμάτων. Κι αν μας φαίνεται ευλογοφανές να αναδυθεί μια προσωπικότητα με χαρακτηριστικά φιλελεύθερα και ανατρεπτικά στο κλίμα της αθηναϊκής δημοκρατίας, είναι σίγουρα διδακτικό και ενδιαφέρον ότι κάτι τέτοιο μπορεί να συμβεί στην Ευρώπη τους σκοτεινούς χρόνους του μεσαίωνα ή στο θεοκρατικό Βυζάντιο. Μπορεί σε εποχές ελευθερίας να αναδύθηκαν αυθεντικά ταλέντα και ιδέες που αποπνέουν ατόφιο ανθρωπισμό, όπως το σύνολο του έργου του Σοφοκλή. Σε άλλες περιόδους, πιο δύσκολες, πιο εσωστρεφείς το κριτήριο δεν μπορεί να είναι το ίδιο. Σημασία έχει το βήμα παραπάνω που κάνει κανείς σε σχέση με αυτούς που συμπορεύεται.

 

ΣΟΦΟΚΛΗΣ.

Ως δραματουργός επέφερε σημαντικές αλλαγές στο θέατρο της εποχής του, σε θέματα τεχνικά, όπως η αύξηση των ηθοποιών από 2 σε 3 , η αύξηση των μελών του χορού από 12 σε 15 και η διάσπαση της θεματικής ενότητας των τριλογιών. Το σημαντικό , όμως, έχει να κάνει με τις απόψεις του Σοφοκλή σχετικά με τον άνθρωπο μέσα στην κοινωνία. Το θέμα του ατόμου που τίθεται εκτός κοινωνίας έχει σταθερή θέση μέσα στο έργο του: Οιδίποδας, Αντιγόνη, Φιλοκτήτης. Εκεί, ωστόσο, που ο Σοφοκλής κάνει ευθεία σύνδεση με ένα θέμα που στις σύγχρονες κοινωνίες υποβόσκει, χωρίς συνήθως να θίγεται , είναι στην «Αντιγόνη». Αφενός εδώ υπάρχει μια γυναικεία μορφή που αντιπαρατίθεται σε μια αντρική , κυρίαρχη μορφή, σε έναν βασιλιά που προσκολλάται στο γράμμα του νόμου. Υπάρχει , όμως, (κυρίως αυτό) ένας άνθρωπος που μετά από έναν πόλεμο ( 7 επί Θήβας ) έχει διατηρήσει την ψυχραιμία του και την ανθρωπιά του. Αυτός ο άνθρωπος είναι η Αντιγόνη, που τολμά να διακρίνει το δίκαιο, το ανθρώπινο , ενώ ο Κρέων και ο χορός και η Ισμήνη – Κράτος, κοινωνία , οικογένεια- της λένε το αντίθετο. Μάλιστα, παρά της παραινέσεις όλων επιδεικνύει έναν αυθεντικά επαναστατικό αλτρουισμό, δείχνοντας πως στην πραγματικότητα αυτή είναι έτοιμη να πεθαίνει για το δίκαιο ( το πραγματικό) ενώ οι αντίπαλοι της είναι προσκολλημένοι σε μια ανώδυνη, συντηρητική αναπαραγωγή ενός νόμου. Είναι εξάλλου χαρακτηριστικό των ηρώων που έπλαθε ο Σοφοκλής, ότι έμεναν πιστοί στις αρχές τους, κυρίως όταν τον τίμημα ήταν μεγάλο. Ήταν τραγικοί Ήρωες και δέχονταν την τραγική τους μοίρα, την οποία τόσο συνειδητά είχαν επιλέξει.

Εν ολίγοις, ο Σοφοκλής θέτει το θέμα της απείθειας προς τους νόμους, όταν αυτοί δεν εκφράζουν το αίσθημα περί δικαίου των πολιτών. Μέχρι πότε ένας νόμος νομιμοποιείται να ορίζει τα ανθρώπινα πράγματα και ποιος θα τον αλλάξει, αν όχι οι άνθρωποι με το παράδειγμα τους. Μια σκέψη που έγινε 2.500 χρόνια πριν, σε ένα πολίτευμα άρτι γεννηθέν , σήμερα θεωρείται ταμπού και αντιδημοκρατικό. Πρόοδος;

Η συνέχεια εδώ.

Advertisements